Communiceren met ouderen

Stel: Bij mevrouw B. van 74 jaar wordt een gemetastaseerd mammacarcinoom ontdekt. Er wordt haar een behandeling met chemotherapie aangeboden en na enige twijfel besluit mevrouw met de eerste behandeling te starten. Bij het afnemen van de anamnese op de afdeling blijkt mevrouw slechthorend te zijn. Het valt de verpleegkundige op dat zij mager is en bij navraag blijkt haar eetlust al jaren minimaal. Zij is alleenstaand en volgens haar dochter is zij regelmatig vergeetachtig en tijdens de wintermaanden tegen het depressieve aan. Mevrouw oogt vitaal. Hoe zou je als verpleegkundige je vragen tijdens de anamnese aanpassen en je voorlichting toespitsen op dit soort situaties?

Praten met elkaar, is dat hetzelfde als communiceren met elkaar? Praten met elkaar gebeurt de hele dag zonder dat we ons ervan bewust zijn. Maar begrijpen we elkaar ook?

Het communiceren van professionals in de gezondheidszorg gaat uit van een aantal principes die in de dagelijkse zorgverlening zijn geïntegreerd. Deze principes en vaardigheden zijn aangeleerd in de opleiding. Door werk- en levenservaring worden de principes aangepast aan de context van het communiceren. Het gesprek tussen een specialist en een patiënt zal bijvoorbeeld anders verlopen dan een gesprek van diezelfde specialist met een vakgenoot. Tot nu toe wordt er binnen vervolgopleidingen Oncologie geen of slechts in beperkte mate specifiek aandacht besteed aan de oudere patiëntengroep. Verpleegkundigen & Verzorgenden Nederland Oncologie heeft daarom het Leermenu Ouderen en Kanker ontwikkeld. Speciaal binnen dit leermenu is een hoofdstuk ingericht over communiceren met oudere kankerpatiënten. Na het doornemen van het hoofdstuk inclusief het theoretisch kader en het uitwerken van de toetsen, wordt ervan uitgegaan dat de oncologieverpleegkundige (in opleiding) zich bewust is van de (on)mogelijkheden in het communiceren met de oudere patiënt met kanker in alle fasen van het ziekteproces. Dit betekent dat hij/zij:

• kan verwoorden welke communicatievaardigheden gebruikt kunnen worden als de patiënt slechthorend is
• kan verwoorden welke communicatievaardigheden gebruikt kunnen worden als de patiënt slechtziend is
• kan verwoorden hoe de communicatie aangepast moet worden als bij de patiënt sprake is van vermindering van cognitieve functies
• kan verwoorden welke valkuilen/knelpunten zich voordoen in de communicatie wanneer zich een combinatie voordoet van de eerder genoemde problemen (slechthorendheid, visusklachten en verminderde cognitie)
• kan uitleggen waar schriftelijke patiënteninformatie voor de oudere patiënt met kanker aan moet voldoen
• kan uitleggen hoe de communicatie met de patiënt aangepast kan worden aan diens persoonlijke situatie, zoals de beleving van het ziek zijn en behoefte aan informatie
• kan signaleren welke knelpunten zich voordoen in de communicatie met naasten en/of mantelzorgers
• kan aangeven in hoeverre de in de eigen beroepspraktijk gehanteerde anamnese is aangepast volgens de adviezen voor communicatie wanneer de opgenomen patiënt een kwetsbare oudere is
• kan reflecteren op eigen ervaringen/praktijksituaties (en die van het team) in het verpleegkundig proces van ouderen en hun naasten en/of mantelzorgers
• kan benoemen welke deskundigen/professionals betrokken kunnen worden bij de communicatie met de oudere patiënt met kanker
• eigen leervragen of leervragen van het team kan inventariseren met betrekking tot het communiceren met de oudere patiënt met kanker, eventueel naar aanleiding van de begintoets

Dr. Julia van Weert, onderzoeker/universitair docent aan de Universiteit van Amsterdam en één van de medeontwikkelaars van het hoofdstuk communicatie binnen het leermenu zei onlangs ‘ik hoop van harte dat vele verpleegkundigen met het leermenu aan de slag gaan. Communicatie is een belangrijk onderwerp, zeker als je het over oudere patiënten hebt. Laten we allemaal ons uiterste best doen om dat ook zo goed mogelijk uit te voeren. Zeker oudere mensen hebben in tijden van ziekte behoefte aan iemand die signalen goed oppakt en op de juiste manier met hen meedenkt en helpt. Communicatie is daarbij van groot belang.'

Ook het NIVEL (Nederlands instituut voor onderzoek in de gezondheidszorg) besteedt aandacht aan communicatie met ouderen met kanker en heeft het onderzoek "Verpleegkundige voorlichting aan ouderen ter voorbereiding op chemotherapie (VOICE)"  onlangs uitgevoerd. Dit onderzoek richtte zich op de communicatie tussen oncologieverpleegkundigen en oudere patiënten met kanker tijdens een zorgcontact waarin de patiënt wordt voorbereid op chemotherapie.

• Op welke manier geven verpleegkundigen voorlichting aan oudere patiënten met kanker die chemotherapie moeten ondergaan?
• In welke mate wordt de voorlichting afgestemd op de behoeften aan informatie en steun van de oudere patiënt?
• Kan de voorlichting zo worden gestructureerd en vormgegeven dat meer informatie beklijft en beter aansluit op de behoeften van oudere patiënten met kanker?

Lees meer over het 'in gesprek over chemotherapie' onderzoek op de website van Nivel of bekijk rapport deel 1 of deel 2.  Ook is er de folder 'in gesprek over chemotherapie, wat kunt u verwachten van het verpleegkundige voorlichtingsgesprek' te downloaden.  

Op basis van de resultaten is, in samenwerking met Anneke de Best, opleidingsadviseur en communicatie trainer van het Nederlands Kanker Instituut - Antoni van Leeuwenhoek Ziekenhuis (NKI-AVL), een interventie ontwikkeld om de patiënt effectiever voor te bereiden op de behandeling met chemotherapie. In een evaluatie studie wordt momenteel nagegaan of er veranderingen optreden in de kwaliteit van de voorlichting en in patiëntenuitkomsten (bijv. inbreng van de patiënt, angst, tevredenheid, het onthouden/kunnen herhalen van informatie, aansluiten op behoeften).

Drs. Jesse Jansen, psycholoog/onderzoeker van het NIVEL gaf aan dat communiceren met de oudere medemens steeds belangrijker wordt, zeker gezien de vergrijzing die niet meer terug te draaien is. ‘In een aantal opzichten verschillen oudere patiënten van jongere patiënten. Tegelijkertijd worden oudere patiënten mondiger, willen meer weten en bovenal zelf goed op de hoogte zijn van hun diagnose en de mogelijke behandelingen. Een belangrijk punt dus en zeker iets waar we in de gezondheidszorg rekening mee moeten houden.'

Naar boven